Pomak Geleneği: Rodoplarda “Gelina” Ritüeli

🌿 Pomaklar Kimdir?

Pomaklar, sayısı oldukça az olan Müslüman Slav topluluklarından biridir. Rodop Dağları’nda, Güney Trakya’da ve kısmen Makedonya’da yaşamaktadırlar. “Pomak” kelimesinin, Slav dillerinde “hatırlamak, anlamak, bilmek” anlamına gelen pomnja sözcüğünden türediği düşünülmektedir.

Bugün Türkiye’nin pek çok ilinde Pomak kökenli topluluklar yaşamaktadır: İstanbul, Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, Çanakkale, Balıkesir, İzmir, Manisa ve Bursa bu iller arasındadır. Pomakların kimliğini en güçlü şekilde yaşatan unsurlardan biri ise düğünlerde uygulanan “Gelina” geleneğidir.

🎨 Gelina Nedir?

“Gelina”, Slav dillerinde “gelin” anlamına gelir. Ancak Pomak kültüründe bu kelime, yalnızca gelini değil; onun düğün öncesi yüz boyama ritüelini, süslenmesini ve uğurlanmasını da ifade eder.

Rodop Dağları’nda yüzyıllardır süren bu gelenek, bugün yalnızca birkaç köyde yaşatılmaktadır. Modern düğün hazırlıklarından farklı olarak, gelin makyajı kuaförde değil; evde, aile büyüklerinin ve yakın akrabaların katıldığı özel bir ritüelle yapılır.

🏔 Tarihsel Kökler

Gelina ritüelinin kökeni, antik Balkan halklarının bereket ve koruma inançlarına kadar uzanır. Pagan dönemlerde beyaz yüz “ölüm ve yeniden doğum”u, kırmızı işaretler ise “kötü ruhlardan korunmayı” simgeliyordu.

Osmanlı döneminde Pomaklar Müslüman olduktan sonra da bu gelenek yaşamaya devam etti. Yüz boyama, İslamî düğün gelenekleriyle harmanlanarak günümüze ulaştı. Bugün folklorik festivallerde, kültürel mirasın bir parçası olarak da sergilenmektedir.

🪞 Gelinin Hazırlanışı

• Malzemelerin Gönderilmesi: Düğün günü, gelinin süslenmesinde kullanılacak malzemeler erkek tarafından hazırlanır ve bir bohça içinde kız evine gönderilir.

• Süslemeyi Yapan Kadın: Köyde süsleme konusunda becerikli bir kadın, gelini hazırlamak üzere evine gelir.

• Süsleme Aşamaları:

  • Gelinin saçları bir yemeni ile geriye doğru toplanır.

  • Yüzüne “aklık” sürülür, yanaklarına kızıllık, kaşlarına ve kirpiklerine sürme çekilir.

  • Yumurta sarısı yardımıyla pullar, yıldızlar ve desenler yüzün farklı bölgelerine yapıştırılır.

  • Alnın ortasına mutlaka bir ben yapılır.

• Başörtü ve Takılar: Gelinin başına alınlık, tel ve ince ipek yemeni takılır. Üzerine üçetek, şalvar, yelek ve cepken giydirilir. Erkek tarafının gönderdiği bilezik, küpe ve yüzükler de eklenir. Beline tokalı kemer bağlanır.

🎭 Gelina Ritüelinin Akışı

1. Süsleme Töreni: Gelin ve birkaç akraba kız birlikte hazırlanır. Onlar da gelin gibi giyinir ancak yüzlerinde yalnızca küçük bir ben olur.

2. Halka Sunuluş: Gelin ve kızlar balkona ya da pencereye çıkarak köy halkına gösterilir. Kadınlar türküler söyler. Ara sıra gelinin yüzünü kapatan tel kaldırılır. Gelin gözlerini kapalı tutar, sadece teller yüzünü örterken arada bakabilir.

3. Gelin Alayı: Erkek tarafı gelini almaya gelir. Eğer damat aynı köydense yürüyerek, başka köydense beyaz bir at üzerinde gelin çıkarılır.

4. Pazarlık ve Vedalaşma: Gelinin yakınları kapıyı kilitler, erkek tarafı ise sembolik bir ödeme yapmadan içeri alınmaz. Ardından gelin akrabalarıyla vedalaşır.

5. Giydirme Geleneği: Damat yerine ağabeyi veya kardeşi, gelinin kıyafetlerini üç kez giydirip çıkarma ritüelini uygular. Bu, “sabır, deneme ve kabul”ü simgeler.

6. Kutsal Emanetler: Gelinin sağ kolunun altına Kuran-ı Kerim, sol kolunun altına ekmek yerleştirilir. Bu, hem inancı hem de bereketi simgeler.

7. Yol Gösterme: Damat tarafının en küçük erkek kardeşi veya kuzeni, elinde gaz lambasıyla gelinin önünde yürür. Bu, yeni hayat yolunun aydınlatılmasını temsil eder.

8. Uğurlama ve Bereket: Gelin evden çıkarken üzerine kalburla arpa dökülür, kırmızı kuşak üzerinden geçer, su dolu bir testiyi ayağıyla devirir. Bu hareketler bolluk ve bereket dileklerini simgeler.

9. Yeni Ev ve Karşılama: Gelin kayınvalide ve kayınpederin ellerini öper, karşılığında altın ve para alır. Damadın akrabaları halka şeker ve para saçar.

💧 Yüzün Yıkanması

Ritüelin son aşaması, gelinin yüzünün yıkanmasıdır. Damat, gelinin yüzünü örten teli kaldırır, alnından öper. Yüzündeki pullardan üç tanesini çıkarır ve gelinin avuçlarına süt dökerek yüzünü yıkamasını sağlar.

Bu yıkama, gelinin artık yeni ailesine katıldığını, çocukluktan kadınlığa geçtiğini ve hayatının “yenilenmiş” hâlini simgeler.

🌸 Kültürel Önemi

Gelina, yalnızca bir süsleme değil;

• Kadın dayanışmasının görünür olduğu bir ritüel,

• Bereket, doğurganlık ve korunma inançlarının sembolik ifadesi,

• Pomak kimliğini kuşaktan kuşağa taşıyan güçlü bir kültürel mirastır.

Bugün yalnızca birkaç köyde sürse de folklorik etkinliklerde ve festivallerde yaşatılarak “somut olmayan kültürel miras”ın bir parçası hâline gelmiştir.

🧵 Bir Sanatçının Yorumu: Gelina Bebeği

Günümüzde bu kültürel miras, yalnızca düğünlerde değil sanat yoluyla da yaşatılmaktadır. Bir sanatçının elinden çıkan “Gelina Bebeği”, ritüelin tüm aşamalarını minyatür formda yansıtır. Bebeğin yüzünde geleneksel desenler, başında alınlık ve tel, üzerinde üçetek ve cepken vardır.

Bu bebek, yalnızca bir oyuncak değil; Pomak kültürünün canlı bir hafızasıdır. Yapım aşamaları ve son hâli, hem sanatın hem de geleneğin buluşma noktasıdır. Fotoğraflarla desteklenen bu eser, Gelina geleneğini gelecek kuşaklara aktarmanın modern bir yoludur.

✍️ Burcu’nun Yorumu (kişisel dokunuş):
“Gelina bebeğine baktığımda, yalnızca bir düğün ritüelini değil, köklü bir hafızayı görüyorum. Rodopların dağ köylerinde yaşatılan bu gelenek, yüzlerdeki desenlerden çok daha fazlası: bir kimliğin, bir aidiyetin, bir kültürün sessiz ama derin ifadesi.”